Z żywotów świętych

Z żywotów świętych – nowela Bolesława Prusa, wykorzystująca elementy baśniowej fantastyki, paraboli i legendy hagiograficznej, opublikowana po raz pierwszy w 1891 roku. Utwór ma kompozycję ramową: osadzona we współczesnych autorowi realiach opowieść o spotkaniu narratora i sędziego ze starym zakonnikiem stanowi ramę dla historii Miklosa i jego prześladowcy Gejzy, rozgrywającej się w Siedmiogrodzie.

Centralnym problemem noweli jest ewangeliczny nakaz miłości nieprzyjaciół oraz pytanie o możliwość przekształcenia skutków zła w dobro. Losy Miklosa przedstawiają drogę wyrzeczenia, miłosierdzia i służby innym, interpretowaną przez badaczy m.in. w kategoriach chrześcijańskiej kenozy, natomiast historia Gejzy ukazuje możliwość nawrócenia i zbawienia nawet wielkiego zbrodniarza. Utwór odwołuje się przy tym do tradycji hagiograficznej i folklorystycznej oraz motywu niezbadanych wyroków Opatrzności.

W ramie narracyjnej religijnej interpretacji rzeczywistości reprezentowanej przez zakonnika przeciwstawiony zostaje sceptycyzm sędziego. Zakończenie przenosi ten spór na grunt pozytywizmu, stawiając pytanie o jego zdolność do zaspokojenia duchowych potrzeb człowieka. Wymowa noweli była różnie interpretowana przez badaczy: od afirmacji chrześcijańskiej miłości, miłosierdzia i Opatrzności po odczytanie jej jako parodystycznej „antyprzypowieści”, podważającej możliwość praktycznej realizacji nakazu miłości nieprzyjaciół.